رييس دانشگاه علوم پزشكي استان لرستان روز سه‌شنبه درگفت وگو با خبرنگار خبرگزاري جمهوري اسلامي گفت: اين طرح تحقيقاتي از سوي كارشناسان گياهان دارويي لرستان در آزمايشگاه مركز تحقيقات گياهان دارويي لرستان بمدت يكسال انجام شد.

دكتر "شهرام توفيقي"نام علمي‌اين نوع گياه‌دارويي را"ساتورجاخوزستانيكا" ذكر كرد و افزود : در اين طرح تحقيقاتي اثرات موثر اين گياه براي نخستين بار روي انسان در كشور به اثبات رسيد.

وي افزود قبلا اين گياه بعنوان مكمل غذايي براي انسان از سوي كارشناسان معرفي شده بود.

وي اظهار داشت: يافته‌هاي اين آزمايش نشان مي‌دهد كه مصرف اين نوع گياه مانند داروهاي شيميايي ميزان چربي خون را در بدن انسان كاهش داده واثرات بسيار مطلوبي در اين زمينه دارد .

وي اضافه كرد: پژوهشگران گياه را پس از تبديل به پودر ، به شكل كپسول خوراكي درآورده تا براي كنترل چربي خون افراد بيمار ازآن استفاده نمايند.

وي يادآور شد: چند سال پيش يك گروه پزشكي نيز يك نوع گياه‌مرزه در شمال استان خوزستان كشف كرده كه خاصيتهاي مفيد دارويي دارد.

پيش از اين نيز يك گروه علمي در لرستان كشف كردند كه عصاره برگ زيتون براي كاهش كلسترول خون بسيار مفيد مي‌باشد.

ترخون یک گیاه علفی پایا یا شبه درختچه ای است که از تیر تا مهر گل می دهد. ین گیاه در حاشیه رودخانه ها و جوی ها در مناطق مرکزی, جنوبی و شرقی روسیه, سیبری, مغولستان و شمال چین و در آمریکای شمالی از غرب تا کلرادو و تگزاس پراکنش دارد.   ترخون عمدتاَ در اروپای غربی در آب و هوای گرم و خشک کشت می شود.البته در حالت وحشی بندرت رشد می کند.بخش های هوایی به جز ساقه های ضخیم تر خاصیت دارویی دارند و در ابتدای گلدهی در خرداد و تیر ماه جمع آوری می شوند. آنها را روی زمین پهن کرده یا بصورت دستجاتی آویزان می کنند  تا در حرارت طبیعی خشک شوند یا در اتاق خشک کن  بصورت مصنوعی در حرارت 40 درجه سانتی گرادخشک می کنند. داروی آن بوی نامطبوعی دارد و طعم آن تلخ می باشد. حاوی 25/0 تا 8/0 درصد اسانس فرار است. ترخون علاوه براسانس های فرار حاوی مواد تلخ و تانن می باشد. گلیکوزیدهای شبه کومارین نیز مشخص شده است.

گشنیز گیاه بومی جنوب اروپا و مناطق مدیترانه است . دربیشتر نقاط ایران نیز می روید . از زمانهای قدیم وجود داشته و حتی مورد مصرف مصری ها بوده است .بقراط این گیاه را می شناخته و برای درمان بیماریهای مختلف از آن استفاده می کرده است . در قرون وسطی ضعف جنسی را با گشنیز درمان می کردند .

گشنیز گیاهی است علفی و یکساله ، برنگ سبز که ارتفاع آن تا 80 سانتیمتر نیز می رسد . برگهای آن به دو شکل ظاهر می شود آنهائی که در قاعده ساقه وجود دارد بشکل دندانه دار و دیگری در طول ساقه که باریک و نخی شکل می باشند .

قسمت مورد استفاده گیاه ،‌ساقه و برگ و میوه آن است . میوه گشنیز گرد و برنگ زرد می باشد . بوی تازه آن مطبوع نبوده و تقریبا بد بو است ولی بر اثر خشک شدن این بو از بین رفته و خوشبو می شود . حتی نام لاتین گشنیز از لغت یونانی Korio مشتق شده که به معنی بد بو است .

در یکصد گرم گشنیز مواد زیر وجود دارد:

آب 7/5 گرم مواد چرب 15 گرم سلولز 38 گرم اسانس 1 گرم اسید اگزالیک 12 میلی گرم کلسیم 170 میلی گرم ویتامین آ 200 واحد ویتامین ث 50 میلی گرم

مواد چرب گشنیز مرکب از اسید اولئیک ، اسید پالمتیک ، اسید لینولئیک و اسید پتروسه لینیک است .در برگهای خشک گشنیز مقدر زیادی ویتامین A,C یافت می شود .

خواص گشنیز طبی :گشنیز و تخم گشنیز از نظر طب قدیم ایران سرد و خشک است .
خواص تخم گشنیز بقرار زیر است .

1. تخم گشنیز را پودر کرده و با نسبت مساوی با شکر و یا عسل مخلوط کنید برای تقویت بدن بسیار مفید است .
2. معده را تقویت می کند .
3. خوذن تخم گشنیز با غذا به هضم غذا کمک می کند .
4. ادرار آور است .
5. قاعده آور است.
6. کرم های معده و روده را از بین می برد .
7. برای برطرف کردن تب تیفوئید مفید است .
8. خاصیت ضد باکتری درد و بیماریهای عفونی روده را برطرف می کند.
9. تب های نوبه ای را از بین می برد.
10. برای نرم کردن سینه از جوشانده تخم گشنیز استفاده کنید.
11. جوشانده تخم گشنیز خواب آور است .
12. زکام را برطرف می کند .
13. تخم گشنیز شیر را در مادران شیر ده زیاد می کند.
14. برای تسکین درد دندان تخم گشنیز بجوید .
15. تقویت کننده قلب است .
16. جوشانده تخم گشنیز یا خوردن تخم گشنیز بوداده اسهال خونی را برطرف می کند.

1. آّ گشنیز خواب آور است .
2. مسکن و آرام کننده است .
3. مسمومیت های حاصله از مواد پروتئینی را برطرف می کند .
4. با غذا گشنیز بخورید تا از ترش شدن غذا جلوگیری کند .
5. تشنگی را برطرف می کند .
6. طحال را تمیز و تقویت می کند .
7. برای فتق مفید است .
8. برای برطرف کردن بوی بد دهان سوپ گشنیز بخورید.
9. دل درد را برطرف می کند.

طرز استفاده: فرمول برطرف کردن بواسیر:حدود 10 گرم تخم گشنیز را در ماهی تابه ریخته و بو بدهید تا رنگ آن قهوه ای شود سپس آنرا پودر کنید و با سرکه مخلوط کرده وچند روز آب انرابنوشید تا بواسیر از بین برود .برای برطرف کردن دندان دردحدود 10 گرم تخم شگنیز را در چهار لیتر آب ریخته و بگذاریدبجوشد تا حجم آن به یک لیتر برسد آنرا کمی سرد کنید و در دهان مزمزه کنید تا درد دندان برطرف شود.

برای شستن دهان و دندان یک قاشق چایخوری پودر تخم گشنیز را در یک لیوان آّ ب جوش ریخته و بمدت 5 دقیقه دم کنید سپس آنرا برای شستن دهان ،‌دندان و گلوغرغره کنید.

گشنیزاگر به اندازه بکار رود هیج گونه ضرری ندارد ولی مصرف زیاد از حد آن تولید مستی توام با خستگی شدید می کند و گاهی به خوابی عمیق و گنگی و بی حسی منجر می شود .

تخم گشنیز را می توانید از فروشگاههای گیاهان دارویی و یا ایرانی و یا چینی خریداری کنید . چینی ها گشنیز را جعفری چینی Chinese Parsley می نامند .

مقدمه
       آنغوزه با نام علمي .Ferula assa-foetida L از گياهان دارويي مهم تيره چتريان(1) مي باشد. اين گياه علفي, چند ساله و مونوكارپيك2 است به طوريكه در طول رويش فقط يكبار به گل مي رود (سال پنجم يا ششم رويش ) و سپس دوره رويشي آن خاتمه مي يابد. ارتفاع اين گياه متفاوت و بين 2 تا 5/2 متر است. در انتهاي ساقه هاي  اصلي و فرعي گلهاي زرد رنگ و مجتمع به صورت گل آذين چتر مركب پديدار مي شود. برگهاي قاعده ساقه اين گياه عموما گوشتدار, به طول متوسط 50 تا 60 سانتي متر و فاقد دمبرگ و منقسم به قطعاتي با تقسيمات فرعي دندانه دار يا لوبدار است ( 3و4 ). اين گياه بومي استپ هاي ايران و قسمتهايي از افغانستان مي باشد . در ايران اين گياه در استانهاي فارس , كرمان , خراسان , يزد , سمنان , هرمزگان , سيستان و بلوچستان , اصفهان , لرستان, كهكيلويه و بوير احمد و بوشهررويش دارد (2). قطر ريشه آنغوزه بين 10 تا 12 سانتي متر و طول آن 30 تا 40 سانتي متر مي باشد(3). صمغ استخراج شده از اين گياه كه با انجام عمل تيغ زني راس طوقه انجام مي گيرد,  خاصيت دارويي دارد و منبع درآمد با ارزشي براي تعداد قابل توجهي از روستائيان و بهر ه برداران كشورمان مي باشد . تقريبا تمام  اين صمغ آنغوزه داراي تركيبات دي , تري و تتراسولفيد , مشتقات كوماريني فئوتيدين3 , كامولونفرول4 , اپي ساماركاندين5 , آمبلي پرنين وكانفرول6 و ... مي باشد(7و10) . محققين در اسانس حاصل از شيرابه آنغوزه چندين تركيب مختلف شناسايي كردند(8و 9و 11).
از بخشهاي سبز گياه نيز به عنوان سبزي خورده مي شود(7). شيرابه آنغوزه داراي اثر ضد تشنج , قاعده آور و ضد انگل است . در رفع ييوست افراد مسن نيز كاربرد دارد(4و12) . براي اولين بار شخصي بنام كامفر7در سال 1687 ميلادي روش تيغ زني عرضي را در مراتع آنغوزه لارستان فارس اجرا كرد . سپس بوميان اين منطقه اين حرفه  را آموختند واز آن زمان اين روش ( عرضي ) در ايران اجرا گرديده است( 1 ) . بدليل اينكه در روش تيغ زني عرضي پس از انجام مرحله پيچاندن و كشتن يك برش عرضي در راس طوقه گياه زده مي شود و جوانه انتهايي كه در اين ناحيه وجود دارد, قطع مي گردد , لذا اين روش تيغ زني به مرگ گياه مي انجامد . به همين جهت تراكم بوته هاي آنغوزه در مراتع به شدت پائين آمده و نسل اين گياه مفيد در معرض خطر انقراض قرار گرفته است . محمدي و عليها ( 1368) سه روش تيغ زني گياه باريجه1 ( گونه نزديك به آنغوزه ) را مورد بررسي قرار دادند . اين سه روش , برش عرضي , برش طولي و نربري ( قطع ساقه گلدهنده ) مي باشد. آنها گزارش كردند كه دربرش عرضي بدليل قطع جوانه انتهايي كه در راس طوقه وجود دارد گياه درسال بعد از تيغ زني قادر به ادامه حيات نمي باشد. دربرش طولي چون جوانه انتهايي ازبين نمي رود به ادامه حيات گياه صدمه اي وارد نمي گردد. در روش نربري چون فقط روي ساقه گل دهنده گياهاني كه درسال آخر عمر قرار دارند, اجرا مي گردد, لذا گياهان مرتع به مرحله بذر دهي نمي رسند و بدليل عدم تشكيل بذ ر نسل گياه در مرتع به مرور منقرض مي گردد.
شاد در تحقيق خود(1374) سه روش, دو برشه (يك روش عمود بر محور غده و دومي موازي با محور غده) , روش اريب و روش سنتي (عرضي) را مورد بررسي قرار داد. وي گزارش كرد كه از 20 گياه تيغ خورده به هر يك از روشهاي اول و دوم 12 گياه باقي ماندند و در سال بعد برگ توليد نمودند و در روش سنتي از 20 گياه تيغ خورده هيچ كدام قادر به رشد در سال بعد نبودند و همگي خشك شدند. هدف از انجام اين  تحقيق يافتن روشي صحيح ازتيغ زدن ريشه است به طوري كه نه تنها حداكثر مقدار شيرابه كسب گردد و از نظر اقتصادي مقرون به صرفه باشد بلكه به ادامه حيات گياهان آنغوزه صدمه اي وارد نگردد.

مواد و روش ها
منطقه مورد مطالعه
      اين تحقيق در منطقه اي بنام خمروت در 35 كيلومتري شمال شرق شهرزرند و 100 كيلومتري شمال غرب شهر كرمان انجام شد . اين منطقه داراي آب و هواي كوهستاني است و ارتفاع آن از سطح دريا 2100 متر مي باشد. حداكثر درجه حرارت مطلق آن5/38 درجه سانتيگراد در تيرماه و حداقل مطلق آن 5/12- درجه سانتيگراد در ديماه مي باشد. متوسط ساليانه بارندگي حدود 130 ميليمترمي باشد . 

مراحل بهره برداري
جهت بهره برداري از گياه آنغوزه انجام سه مرحله زير ضروري مي باشد :

الف – مرحله پيچاندن : اين مرحله از اوايل تا اواخر ارديبهشت ماه وقتي كه برگهاي بوته هاي آنغوزه زرد مي شود و حالت شكنندگي خود را از دست مي دهند, انجام مي گردد براي انجام اين مرحله تمام بوته و گاهي يكي از برگهاي بوته كه از بقيه بزرگتر مي باشد را پيچانده و سنگي به وزن حدود يك كيلوگرم روي آن قرار مي گيرد تا به همين صورت خشك گردد . دليل اصلي انجام اين مرحله گم نشدن جاي بوته در مراحل بعد مي باشد . هر بهره بردارروزانه تقريبا هزار بوته را مي پيچاند و اين مرحله 5-4 روزطول مي كشد .

ب – مرحله كُشتن : در اين مرحله بوسيله تيشه مخصوصي چاله اي به عمق حدود 15 سانتيمتر در اطراف ريشه گيا ه حفر مي گردد و سپس با دست  الياف  اطراف طوقه كه بقاياي  غلاف برگهاي  سال قبل مي باشند  را جدا كرده و  دور مي اندازند. بعد خاك نرم اطراف گودال  را دور ريشه مي ريزند هربهره بردار روزانه حدود 200 بوته را مي كشد . اين مرحله 20 روز به طول مي انجامد.
ج- مرحله تيغ زدن  : در اين مرحله بوسيله كارد مخصوصي 15 مرتبه و به فاصله زماني هرچهار روز روش هاي تيغ زني مورد مطالعه برروي ريشه گياهان مورد مطالعه اجرا شد. اين مرحله دو ماه به طول مي انجامد و در هر بار تيغ زني ابتدا شيره تراوش شده از تيغ زني قبل توسط ابزاري بنام كلنت جمع آوري گرديد و سپس با كارد عمل تيغ زدن انجام شد

پراكنش جغرافيايي : مروست ، بهاباد بافق ، لرد شيطور ، تفت به اسلاميه ، تفت به ده بالا ، دام گاهان مهريز ، ارتفاعات شيركوه و دره گاهان تفت و طبس

خواص دارويي :ايرانيان باستان با آنغوزه و صمغ آن آشنا بوده اند ، از آنغوزه به عنوان يك داروي ضد تشنج ، خلط آور و تسكين دهنده بيماري استفاده مي‌شود  . آنغوزه معمولاً  به صورت قرص جهت درمان برونشيت ، سرفه سياه و ديگر ناراحتي هاي كننده آن دارد .

عصاره گياه هوفاريقون كه در ايران به شكل دارويي قطره و با نام هايپيران موجود است با القاي آنزيم كبدي سيتوكروم  P450تأثير برخي از داروها مثل سيكلوسپورين، وارفارين، ديگوكسين، تئوفيلين، ضدتشنج‏ها، اينديناوير و داروهاي ضدبارداري خوراكي را به واسطه افزايش متابوليسم آنها كاهش مي‏دهد. مصرف همزمان اين دارو با داروهاي مهار كننده انتخابي سروتونين يا (فلوكسيتين، ترازودون و...)، ساير ضد افسردگي‏هاي مؤثر بر سروتونين (مثل نفازودون) و برخي از داروهاي ضد ميگرن (مثل سوماتريپتان) موجب افزايش و تقويت اثر اين داروها و ايجاد سندرم سروتونين با علايمي چون گيجي، گر گرفتگي، تعريق و آتاكسيا مي‏گردد.

 اين دارو اثرات خواب آور داروهاي شيميايي را احتمالا به جهت مهار آنزيم‏هاي  MAOافزايش مي‏دهد. همچنين اثرات داروهاي بنزوديازپيني را ممكن است با رقابت در اشغال گيرنده گابا ( )GABA - Aكاهش دهد. مصرف همزمان آن با كربي دوپا - لوودوپا ممكن است سبب افزايش شديد و خطرناك فشار خون شود. مقادير زياد اين دارو با داروهاي مهار كننده  MAOنيز تداخل دارد و سبب تقويت اثر آنها مي‏شود. مصرف اين دارو با گياه افدرا و فراورده‏هاي حاوي افدرين نيز تداخل دارد